Matthäus Passion bij de NPU

Voor u staan tien zangers met om hen heen en achter hen twee orkesten. Twee kwartetten van sopraan, alt, tenor en bas helemaal vooraan, en iets verder naar achteren Christus en Evangelist, midden in het ensemble. Ze zingen u toe. Ze zingen elkaar toe. Ze zingen over liefde en schuld, over pijn, verdriet en rust. De twee kwartetten zingen samen als koren en soms doet een van de zangers een stap naar voren en zingt dan een solo, steeds in samenspraak met wisselende instrumenten. Er is geen dirigent. Of misschien beter: ik leid de uitvoering wel vanaf de eerste viool, maar ik wijs telkens een andere dirigent aan. Dat volgt uit de muziek; wie zingt voert aan, wie meespeelt ondersteunt. Niemand volgt. We doen het samen. Het is een collectief van solisten dat u het verhaal vertelt. Iedereen telt.

Sinds wij vier jaar geleden begonnen met uitvoeringen van de Matthäus in deze bezetting ben ik steeds meer overtuigd geraakt van de kracht van deze opzet. Dat komt natuurlijk voor een belangrijk deel door de kwaliteit van de musici. Velen van hen zijn er vanaf het begin al bij. Wat hen kenmerkt is hun bereidheid om zich in dienst te stellen van het verhaal. De zangers hebben stuk voor stuk het zeldzame vermogen om solo te zingen maar ook te mengen in een ensemble. De instrumentalisten willen elk woord in de tekst verstaan, ondersteunen, illustreren en bevestigen. Ja, ze hebben solo’s te spelen, maar nooit alleen, altijd samen met een zanger, altijd in dienst van een tekst en een affect, een gevoel.

De vele publieksreacties hebben ons ontroerd de afgelopen jaren en de reacties in de pers hebben ons doen blozen. Wij prijzen ons gelukkig met de opdracht om elk jaar weer op zoek te gaan naar de meest oprechte manier om u het verhaal van de Matthäus Passion zo indringend mogelijk te vertellen. Wij zijn verheugd dat we elk jaar een groter publiek trekken omdat we daardoor met meer mensen onze liefde voor deze muziek kunnen delen. Maar zoals u weet gaat het bij de Matthäus Passion om meer dan alleen mooie muziek.

Matthäus Passion en Mattheus Evangelie

De Matthäus Passion behoort tot het mooiste dat de westerse cultuur heeft voortgebracht en is een absoluut hoogtepunt in de muziekgeschiedenis. Wij mogen ons gelukkig prijzen dat we in een land leven waar de pracht van deze muziek door zoveel mensen wordt gevoeld en gekoesterd. De duizenden mensen zoals u, die komen luisteren naar een live uitvoering en de honderden professionele muzikanten en amateurmusici die zich jaarlijks met hart en ziel inzetten om de Matthäus zo mooi als ze kunnen uit te voeren, houden samen een uitvoeringstraditie in stand die internationaal gezien werkelijk zijn gelijke niet kent.

Voor mij is de kracht van deze muziek van Johann Sebastiaan Bach niet los te zien van de inhoud van de tekst van het evangelie van Mattheus. Wanneer de muziek wordt gereduceerd tot het mooie, wordt ze van haar kracht ontdaan en kan ze met recht worden gerekend tot de categorie van het entertainment. Alleen al omdat de tekst van het evangelie voor Bach zelf bij elke beslissing over de muziek leidend is geweest, kunnen wij niet om die tekst heen.

Wat betekent dat verhaal nu voor ons?

Natuurlijk wil ik niemand voorschrijven hoe hij of zij naar de Matthäus moet luisteren, maar dat niet alleen de muziek maar ook de tekst uw volle aandacht verdienen staat voor mij wel vast. En is er in het lijdensverhaal niet heel veel wijsheid te vinden voor Christenen en niet Christenen? Die wijsheid klinkt door in de vragen die de Matthäus kan oproepen, vragen over schuld, liefde, menselijk tekort en goddelijke genade.

Met name het begrip schuld dat in de Passie zo’n centrale rol speelt is voor veel mensen moeilijk hanteerbaar. Ook voor mij. Het wordt al snel te concreet; hoe ziet mijn schuld aan dood van Jezus eruit? Of te abstract; kleinmenselijke schuld ten opzichte van een opperwezen?

Mijn vader, theoloog Lammert Leertouwer hielp me door het begrip schuld te omschrijven als het tekortschieten ten opzichte van medemens en God. Daarmee maakte hij het voor mij inzichtelijk en hanteerbaar. Het besef dat je beter kunt helpen en meer kunt doen voor mensen om je heen.

Ik wil graag twee momenten uit de Matthäus Passion bespreken die over het besef van schuld gaan.

In het openingskoor toont koor twee ons wat Bach en Luther van ons als luisteraars verwachten, of hopen dat het intens meebeleven van het gehele lijdensverhaal met ons als luisteraars zal doen. Wij zijn allemaal koor twee. Koor twee, bevraagt koor één; wat is er aan de hand, om wie gaat het? Koor één roept op: ‘helft mir klagen” en “Sehet auf unsere Schuld”. Na een gedeelte met puntige, in mijn opvatting zelfs stekelige korte noten in het orkest, waarin wordt gezongen over onze schuld, stemt koor twee voor het eerst in met koor één: “Sehet!” Koor twee is tot het inzicht gekomen dat verlossing kan worden gevonden door de eigen schuld onder ogen te zien en te accepteren. Vanaf dit moment trekken de beide koren samen op in het openingskoor.

Het tweede moment waar ik uw aandacht op wil vestigen is het direct na de aria “Erbarme dich”. Dat is het enige moment in de Matthäus waarop een koraal direct volgt op een aria. In “Erbarme dich” gaat het om verdriet over tekortschieten en om smeken om mededogen. De aria geldt als een van de meest aangrijpende muziekstukken uit de passie. Bach wist dat deze muziek de luisteraar zou ontroeren en het verdriet over het tekortschieten jegens God en medemens voelbaar zou maken. Maar het oproepen van gevoelens van verdriet of medelijden in zichzelf is geen doel voor hem. De leer van Luther verplicht Bach om ons eraan te herinneren dat we ons niet mogen verliezen in medelijden. Als we daarin zwelgen, gaat de les aan ons voorbij en vergeten we dat Gods genade veel groter is dan onze schuld. Daaraan herinnert hij ons in het koraal dat ook daarom direct op de aria volgt.

De Matthäus bevat de antwoorden van de bijbel, van Luther en van Bach op de fundamentele schuldvraag en op veel andere vragen, maar ik denk dat het niet overdreven is om te stellen dat het in de geest van Luther en Bach belangrijk is dat wij ons die vragen zelf stellen en onze eigen antwoorden zoeken. Misschien is het daarom dat in Nederland zoveel mensen elk jaar de Matthäus Passion willen horen in de weken voor Pasen. Omdat het aanzet tot zelfonderzoek. En natuurlijk vanwege die ongelofelijk mooie muziek, die de luisteraar aangrijpt en niet meer loslaat. Uw actieve zoekende luisterende houding in de geest van Luther en Bach is in de afgelopen jaren voor ons als musici steeds voelbaar geweest op het podium en dat heeft ons geïnspireerd.

Wij zijn u daarvoor zeer dankbaar.

Johannes Leertouwer